آیندهنگاری و سناریوسازی مبتنی بر دلفی
مطالعهی سناریوهای پیش رو نیازمند ابزارهای ساختاریافتهای برای هدایت نظرات گروهی از کارشناسان است. روش دلفی یکی از کاربردیترین رویکردها در دنیای آیندهپژوهی محسوب میشود و امکان کاوش در مسیرهای جایگزین را فراهم میکند. گروهی از پژوهشگران در یک مطالعهی مبتنی بر آیندهنگاری تلاش کردهاند آیندهی سفرهای هوایی مسافران را در افق سال ۲۰۳۵ بررسی کنند. آنها تجربیات خود را در پنج گام اجرایی تدوین کردهاند تا راهنمای عملی مناسبی برای سایر محققان این حوزه باشد. تصویر زیر نمودار کلی این مسیر پنجمرحلهای را نشان میدهد.
تدوین تصویرهای آینده
گام اول در پروژههای آیندهپژوهی ترسیم چشماندازهای محتمل است. تیم پژوهشی برای رسیدن به این هدف مرور ادبیات را با مصاحبههای تخصصی در حوزهی حملونقل ترکیب کرد. بررسی مقالات علمی پایهای نظری برای کار فراهم آورد و گفتوگو با نمایندگان خطوط هوایی و فرودگاهها دیدگاهی کاربردی به مسیر پژوهش افزود. پژوهشگران از طریق این مصاحبههای اکتشافی توانستند موضوعاتی را کشف کنند که پیشتر در نظر گرفته نشده بودند. یافتههای این بخش در یک کارگاه تخصصی بررسی شدند و پرسشنامهی نهایی دلفی با هفده گزاره شکل گرفت. انجام پیشآزمون برای پرسشنامه کمک میکند ابهامات احتمالی برطرف شوند و شرکتکنندگان درک بهتری از ارزیابیها روی طیف هفتگزینهای لیکرت داشته باشند. طولانی شدن بیش از حد پرسشنامه ممکن است به انصراف افراد منجر شود و محققان پیشنهاد میکنند سوالات در بهینهترین حالت ممکن طراحی شوند. افق زمانی هفدهساله نیز به این دلیل انتخاب شد که تصور آن برای کارشناسان ممکن باشد و فرصت کافی برای برنامهریزی نهادها فراهم کند.
انتخاب اعضای پنل
گردهم آوردن افراد متخصص مرحلهی حساس بعدی در مسیر آیندهنگاری به شمار میرود. ترکیب پنل روی کیفیت نتایج اثر مستقیم میگذارد و حضور نمایندگانی از ده گروه مختلف ذینفعان در صنعت حملونقل احتمال بروز سوگیری را تا حدودی کاهش میدهد. پژوهشگران برای پیدا کردن افراد مناسب شبکههای ارتباطی حرفهای را بررسی کردند و از پلتفرمهایی مانند لینکدین بهره بردند. برای جلوگیری از خطاهای احتمالی بهتر است ترکیب افراد بر اساس معیارهای متنوعی چیده شود و پژوهشگران به ویژگیهای ظاهری مانند سن یا سمت شغلی بسنده نکنند تا باورهای عمیقتری در ارزیابیها دخیل باشند. محافظت از دادههای شخصی اعضا نیز یکی از الزاماتی است که پژوهشگران بر رعایت دقیق آن تاکید دارند. نمودار زیر ترکیب نهایی اعضای این پنل دلفی را بر اساس سطح تخصص تجربه و موقعیت جغرافیایی نشان میدهد.
اجرای پنل دلفی
هدایت پنل کارشناسان معمولاً پروژهای زمانبر است و به پیگیریهای مداوم نیاز دارد. ارسال پرسشنامهها و جمعآوری پاسخها در این پژوهش طی دو دور مجزا انجام شد. پژوهشگران در مرحلهی تحلیل میانی دادههای خام را برای یافتن خطاهای احتمالی بررسی کردند و در دور دوم کارشناسان فرصت یافتند نظراتشان را با میانگین پاسخهای گروه مقایسه کنند. محققان با استفاده از نرمافزار آماری آر دادهها را تحلیل کردند و برای سنجش میزان توافق میان اعضا شاخص دامنه میانچارکی را به کار بردند. تحلیل حجم زیادی از دادههای کیفی شامل نظرات متنی کارشناسان نیازمند دقت فراوانی است و استفاده از نرمافزارهای تخصصی تحلیل متن گزینهی کارآمدی برای این بخش به نظر میرسد. سنجش میزان توافق اعضا اهمیت زیادی دارد اما نظرات مخالف و گزارههای بدون توافق نیز ارزش بالایی دارند و عدم قطعیتهای مهمی را در مسیر کشف آینده آشکار میکنند. توجه به زمان ارسال پرسشنامهها و پرهیز از تداخل با تعطیلات رسمی نیز روی میزان مشارکت افراد تاثیر مثبتی میگذارد.
توسعهی سناریوها
شکل دادن به روایتهای محتمل بخش جذاب این فرآیند آیندهپژوهی است. پژوهشگران برای دستهبندی پاسخهای به توافقرسیده رویکردهای مختلفی را بررسی کردند و در نهایت الگوریتم خوشهبندی سلسلهمراتبی را روش مناسبتری برای دادههای خود یافتند. این تحلیل آماری سه خوشهی مجزا را نمایان کرد و به شکلگیری سه سناریوی متفاوت برای آیندهی سفرهای هوایی انجامید. سناریوی اول بر شخصیسازی سفرها تمرکز داشت و سناریوی دوم یکپارچگی خدمات میان ارائهدهندگان را برجسته میکرد. سناریوی سوم نیز یک تغییر بنیادین را به تصویر میکشید که توانایی برهم زدن ساختارهای فعلی را دارد. توصیف دقیق و نامگذاری این سناریوها با استفاده از نظرات متنی اعضای پنل انجام شد تا خروجی نهایی ملموس و برای مخاطب قابل درک باشد. تصویر زیر خروجی این خوشهبندی سلسلهمراتبی و نحوهی شکلگیری سناریوها را نمایش میدهد.
استخراج بینشهای مدیریتی
ارائهی راهکارهای عملیاتی آخرین گام برای اثربخشی یک مطالعهی آیندهنگاری است. سناریوهای تدوینشده زمانی ارزش واقعی خود را نشان میدهند که برای تصمیمگیران سازمانها راهگشا باشند. ترجمهی این یافتهها به توصیههای روشن و سفارشیسازی آنها برای فرودگاهها و ارائهدهندگان خدمات عمومی به مدیران کمک میکند استراتژیهای بلندمدت دقیقتری طراحی کنند. ارائهی نتایج در قالب تصویرسازیهای گرافیکی انتقال مفاهیم پیچیده را به مخاطبان خارج از فضای دانشگاهی آسانتر میسازد. شمای گرافیکی زیر نمونهای از همین تصویرسازیها برای ارائهی سه سناریوی نهایی پژوهش است.
ارسال خلاصهی جامع نتایج برای اعضای پنل انگیزهی خوبی برای جلب مشارکت آنها در پروژههای مشابه فراهم میکند و نشان میدهد کاربست رویکردهای مشارکتی چارچوب استواری برای کاوش در ناشناختهها میسازد.