تخیل انسانی؛ برگ برنده شما در آیندهنگاری عصر هوش مصنوعی
با توجه به سیطرهی روزافزون هوش مصنوعی، تصور اینکه آیندهنگاری استراتژیک نیز بهزودی به قلمرو تسخیرشده توسط ماشینها بپیوندد، دور از ذهن نیست؛ تصوری که برتری ماشین بر انسان در این حوزه را حتمی میپندارد. هر چه باشد، هوش مصنوعی در پردازش مجموعه دادههای عظیم، کشف همبستگیها و خلاصهسازی حجم عظیمی از اطلاعات در چند ثانیه، به طرز باورنکردنی کارآمد است. این سرعتِ تحلیلی برای هر سازمانی که میخواهد تغییرات را درک کند، حیاتی است.
اما یک اصل بنیادین وجود دارد که همواره باید به آن رجوع کنیم: هوش مصنوعی قادر به پیشبینی آینده نیست (حتی اگر گاهی با اعتمادبهنفسِ کامل، توهمات خود را به جای واقعیت عرضه کند).
البته، انسانها هم نمیتوانند آینده را پیشبینی کنند. اما تمایز بنیادین در اینجاست: هوش مصنوعی برای «تخیلِ آنچه هنوز وجود ندارد» طراحی نشده است؛ اما ما شدهایم. و دقیقاً همین توانمندی، همان قلب تپندهای است که آینده پژوهی را مقتدر، زنده و در نهایت، «انسانی» نگاه میدارد.
تفاوت بنیادین: پیشبینی در برابر آیندهنگاری
اغلب در گفتگوها این سوال به گوش میرسد که: «آیا هوش مصنوعی میتواند آینده را پیشبینی کند؟» این پرسش کاملاً قابل درک است؛ چرا که باوری عمومی در حال شکلگیری است که هرچه دادهها غنیتر شوند، به قطعیت نزدیکتر میشویم. حقیقت آن است که ما انسانها، در جهانی سرشار از ابهام، بیش از هر چیز تشنهی قطعیت هستیم.
اما آینده نگاری و پیشبینی (Prediction) یکی نیستند:
- پیشبینی فرض را بر یک دنیای خطی میگذارد: آیندهای که به طور منطقی از دل گذشته بیرون میآید.
- آیندهنگاری فرض را بر پیچیدگی میگذارد. عدم قطعیت، احتمالات چندگانه و نیاز به سازگاری را به رسمیت میشناسد.
هدف آیندهنگاری، حدس زدنِ محتملترین نتیجه نیست؛ بلکه آماده شدن برای دامنهای از آیندهها و انتخابِ نحوه پاسخگویی ماست. انسانها میتوانند این آیندههای متفاوت را از طریق «تخیل» حس کنند اما ماشینها نمیتوانند. این یک تغییر ذهنیت بنیادین است. ما واقعیتهایی (Facts) درباره آینده نداریم، چون آینده هنوز وجود ندارد.
هوش مصنوعی؛ پشتیبان فرآیند، نه خالق معنا
شکی نیست که هوش مصنوعی توانِ اجرایی آیندهنگاری را دوچندان میکند؛ زیرا میتواند انبوهِ سیگنالهای تغییر و مقالات را غربال کرده و الگوهای نامرئی را برجسته سازد. اما دقیقاً در جایی که تحلیل به پایان میرسد و درک آغاز میشود، هوش مصنوعی متوقف میشود؛ چرا که فاقدِ «بافتار» (Context) است.
هوش مصنوعی اهداف استراتژیک شما، محدودیتهای خاص صنعت شما، یا هدف غایی شرکت شما را درک نمیکند و شاید مهمتر از همه، «حال و هوای احساسیِ سازمان» را نمیفهمد. نمیداند کدام تغییر برای ذینفعان شما اهمیت حیاتی دارد یا کدام فرصت ارزش جنگیدن دارد.
این تصمیمات نیازمند قضاوت انسانی است؛ به ویژه قضاوت مشارکتی. هوش مصنوعی ممکن است به ما کمک کند سریعتر حرکت کنیم، اما ما هستیم که باید تعیین کنیم به کجا میرویم. ابزارها میتوانند از تفکر پشتیبانی کنند، اما نمیتوانند به جای ما فکر کنند.
آینده هنوز متعلق به تخیل انسانی است
هرچه ریشههایمان در فهم تاریخ عمیقتر باشد، توانِ ما برای تصویرسازی آینده بیشتر خواهد بود. هوش مصنوعی ابزاری قدرتمند برای تحلیلِ «آنچه بوده و هست» در اختیار ما میگذارد، اما مرزِ آیندهپژوهی فراتر از تحلیل دادههاست؛ آیندهنگاری در ذاتِ خود، یک «تخیلِ نظاممند» است.
جایی که دادهها به پایان میرسند، تخیل آغاز میشود. تخیل یعنی عملِ خلاقانه و استراتژیکِ کاوش در اینکه «چه چیزی میتواند رخ دهد» و «ما میخواهیم در مورد آن چه کنیم». این نوع کار نیازمند کنجکاوی، بافتار و همکاری بین رشتههاست.
در نهایت باید گفت آینده چیزی نیست که پیشبینی کنیم؛ چیزی است که آن را همآفرینی (Co-create) میکنیم. بنابراین، بیایید از هوش مصنوعی برای اطلاعرسانی و سرعت بخشیدن به کارمان استفاده کنیم، اما همواره به یاد داشته باشیم که قدرت ما در ویژگی منحصربهفرد انسانیمان نهفته است: توانایی تخیل کردن و انتخابِ نوعِ آیندهای که میخواهیم بسازیم.