آیندهنگاری اوج مصرف سوختهای فسیلی پیش از سال ۲۰۳۰
با وجود افزایش حمایت سیاسی از زغالسنگ، نفت و گاز، دادههای آژانس بینالمللی انرژی نشان میدهد مصرف سوختهای فسیلی همچنان به سمت اوج حرکت میکند. گزارش چشمانداز انرژی جهان ۲۰۲۵ که در روزهای آغازین اجلاس COP30 در برزیل منتشر شد، زغالسنگ را در سطح اوج یا نزدیک به آن قرار میدهد. تقاضای نفت نیز حوالی سال ۲۰۳۰ به اوج میرسد و رشد تقاضای گاز تا سال ۲۰۳۵ ادامه پیدا میکند. این برآوردها بر اساس سیاستهایی انجام شدهاند که دولتها اعلام کردهاند و احتمال اجرای آنها نیز در نظر گرفته شده است.
در همین مسیر استفاده از انرژیهای پاک افزایش پیدا میکند. تولید برق هستهای تا سال ۲۰۳۵ حدود ۳۹٪ بیشتر از سطح ۲۰۲۴ خواهد بود و انرژی خورشیدی و بادی نیز بهترتیب ۳۴۴٪ و ۱۷۸٪ رشد میکنند. با این حال برآورد امسال نسبت به سال گذشته تغییراتی دارد. مصرف زغالسنگ در کوتاهمدت حدود ۶٪ بیشتر پیشبینی شده و کاهش تقاضای نفت پس از اوج نیز ملایمتر خواهد بود. تقاضای گاز هم در سطح بالاتری قرار میگیرد. بر اساس این مسیر افزایش دمای جهان تا پایان قرن به ۲.۵ درجه سانتیگراد میرسد که کمی بیشتر از برآورد ۲.۴ درجهای سال گذشته است.
آیندهپژوهی سیاستهای انرژی
یکی از تغییرات گزارش امسال بازگشت سناریوی «سیاستهای فعلی» است. این سناریو شرایطی را بررسی میکند که در آن دولتها برنامههای اعلامشده خود را کنار میگذارند و تنها سیاستهایی ادامه پیدا میکنند که در قوانین موجود تثبیت شدهاند. این سناریو تا سال ۲۰۲۰ در گزارشهای سالانه حضور داشت و پس از فشار دولت آمریکا دوباره بازگشته است. آمریکا حدود ۱۴٪ از بودجه آژانس را تأمین میکند.
اگر چنین مسیری دنبال شود، دمای جهان تا سال ۲۱۰۰ به حدود ۲.۹ درجه سانتیگراد بالاتر از دوره پیشاصنعتی میرسد و روند افزایش دما پس از آن نیز ادامه خواهد داشت. تقاضای نفت و گاز رشد میکند و کاهش مصرف زغالسنگ با سرعت کمتری پیش میرود. با این حال IEA تأکید دارد این سناریو معادل «کسبوکار معمول» نیست. حتی در این مسیر نیز فناوریهای جدید انرژی به دلیل شرایط اقتصادی و سیاستهای موجود در حال گسترش هستند.
از نگاه آیندهپژوهی، تفاوت این سناریوها اهمیت زیادی دارد. سناریوی سیاستهای اعلامشده همچنان بیشترین میزان ارجاع را در گزارش دارد اما سناریوی سیاستهای فعلی که سال گذشته تقریباً غایب بود، امسال جایگاه پررنگتری پیدا کرده است. در مقابل توجه به مسیر محدود کردن گرمایش به ۱.۵ درجه کاهش یافته است. این مسیر نیز در گزارش وجود دارد اما با یک دوره افزایش موقت دما همراه است و رسیدن دوباره به ۱.۵ درجه تا پایان قرن به توسعه سریع انرژی و استفاده گسترده از فناوریهای حذف دیاکسیدکربن نیاز دارد. میزان توجه به سناریوهای مختلف در گزارش امسال را میتوان در تعداد ارجاع به هر یک از آنها مشاهده کرد. این تفاوت در شکل زیر به تصویر کشیده شده است.
آیندهنگاری مصرف سوختهای فسیلی
برآورد IEA درباره اوج مصرف سوختهای فسیلی طی سالهای اخیر تغییر کرده است. در ۲۰۲۰ هنوز اعلام اوج تقاضای نفت و گاز زود بود. در ۲۰۲۱ احتمال اوج مصرف کل سوختهای فسیلی تا ۲۰۲۵ مطرح شد. جنگ روسیه و اوکراین در ۲۰۲۲ این مسیر را تغییر داد و آژانس پس از آن زمان اوج تقاضای هر سه سوخت را زودتر برآورد کرد. در ۲۰۲۴ نیز هر سه سوخت در سناریوی سیاستهای اعلامشده در مسیر رسیدن به اوج پیش از ۲۰۳۰ قرار گرفتند.
در گزارش ۲۰۲۵ زغالسنگ در نزدیکی یک اوج قطعی قرار دارد و پس از آن کاهش ساختاری تقاضا پیشبینی میشود. هزینه انرژی خورشیدی، بادی و باتری از سال ۲۰۱۰ بهترتیب ۹۰٪، ۷۰٪ و ۹۰٪ کاهش یافته و انتظار میرود تا ۲۰۳۵ نیز ۱۰٪ تا ۴۰٪ کمتر شود. با این حال مصرف زغالسنگ در سال ۲۰۳۰ حدود ۶٪ بیشتر از برآورد سال گذشته خواهد بود. تغییر مسیر تقاضای انرژی در سالهای پیش رو نیز در برآوردهای IEA قابل مشاهده است. روند پیشبینیشدهی تقاضای انرژی به تفکیک منابع در شکل زیر قابل مشاهده است.
برای نفت رسیدن تقاضا به اوج در همین دهه همچنان در چشمانداز قرار دارد. خودروهای برقی و موتورهای احتراقی کممصرفتر از عوامل کاهش مصرف نفت در حملونقل جادهای هستند. در مقابل گاز مسیر متفاوتی دارد و IEA اکنون رشد تقاضای جهانی آن را تا ۲۰۳۵ پیشبینی میکند. با این حال توسعه انرژیهای تجدیدپذیر، افزایش بهرهوری و برقیشدن مصرف نهایی سرعت رشد بلندمدت گاز را محدود میکنند.
در افق بلندمدت سهم انرژیهای پاک بیشتر میشود. طبق سناریوی سیاستهای اعلامشده، انرژیهای تجدیدپذیر در اوایل دهه ۲۰۴۰ از نفت عبور میکنند و به بزرگترین منبع انرژی جهان تبدیل میشوند. تولید برق هستهای تا ۲۰۵۰ دو برابر سطح ۲۰۲۴ خواهد شد و انرژی خورشیدی و بادی نیز بهترتیب تقریباً ۹ و ۴ برابر میشوند. حتی در سناریوی سیاستهای فعلی نیز انرژیهای تجدیدپذیر پیش از ۲۰۵۰ به بزرگترین منبع انرژی تبدیل خواهند شد. در همین سناریو تقاضای نفت ۱۱٪ و گاز ۳۱٪ بالاتر از سطح کنونی باقی میماند و مصرف زغالسنگ حدود یکپنجم کاهش پیدا میکند.
این سناریوها نشان میدهند مسیر آینده انرژی به فرضهایی درباره سیاستها و فناوریها وابسته است. تغییر این فرضها میتواند زمان اوج مصرف و پیامدهای اقلیمی را تغییر دهد. با این حال حتی در سناریوی سیاستهای فعلی نیز رشد انرژیهای تجدیدپذیر ادامه دارد و IEA رشد پایدار تقاضای زغالسنگ را در دهههای آینده بسیار بعید میداند.