خوراکهای زیستی نسل دوم
صنعت پتروشیمی در نقطه عطف تاریخی خود در سال ۲۰۲۶ ایستاده است. واکاوی سیگنالهای تغییر نشان میدهد که این صنعت از یک ماهیت استخراجی و متکی بر هیدروکربنهای فسیلی، به سمت یک اقتصاد چرخشی (Circular Economy) و بازتولیدی در حال حرکت است. بر اساس گزارشهای معتبر بازار که در اوایل سال ۲۰۲۶ نهایی شدهاند، بازار جهانی خوراکهای زیستی (Bio-based Feedstocks) که در سال ۲۰۲۵ ارزشی معادل ۱۰۸.۶ میلیارد دلار داشت، با یک پیشران قدرتمند و نرخ رشد مرکب سالانه (CAGR) ۸.۴ درصد، در مسیر رسیدن به رقم خیرهکننده ۲۲۶.۴ میلیارد دلار تا 2034 قرار گرفته است.
تحلیل رانشهای تکنولوژیک و تغییر در زنجیره ارزش
آنچه سال ۲۰۲۶ را به یک نقطه عطف در آیندهنگاری صنعتی تبدیل کرده، بلوغ فناوریهای تبدیل در پالایشگاههای زیستی نسل دوم است. برخلاف نسل اول (مبتنی بر نشاسته و روغن) که با امنیت غذایی در تقابل بود، نسل دوم بر پایه پسماندهای کشاورزی، بقایای جنگلی و جلبکها بنا شده است. بهبود ۴۰ درصدی کارایی هیدرولیز آنزیمی (Enzymatic hydrolysis) و دستیابی به بازدهی ۶۵ تا ۷۸ درصدی در تبدیل قندهای سلولزی، جایگاه خوراکهای زیستی را از یک جایگزین صرفاً زیستمحیطی ارتقا داده و آنها را در موقعیت رقابت استراتژیک با مشتقات نفتی قرار داده است. در ادامه، برای درک بهتر مسیر رشد این صنعت و پیشبینی ابعاد مالی آن در دهه آینده، نمودار روند صعودی ارزش بازار (شکل 1) را ملاحظه میکنید. این شکل نشان میدهد که چگونه از سال ۲۰۲۶ به بعد، شیب رشد بازار تحت تأثیر سیاستهای حمایتی جهانی تندتر میشود.
پیشرانهای کلیدی و محرکهای نهادی
دیدهبانی لایههای عمیقتر بازار نشان میدهد که این تحول تصادفی نیست. پیشرانهای قدرتمندی این حرکت را هدایت میکنند:
- الزامات رگولاتوری: بسته پیشنهادی "آماده برای 55" اتحادیه اروپا (The European Union's Fit for 55) و قانون کاهش تورم آمریکا (Inflation Reduction Act) با تخصیص میلیاردها دلار بودجه، استفاده از محتوای تجدیدپذیر را به یک الزام قانونی تبدیل کردهاند.
- تعهدات خالص صفر :(Net-Zero)بیش از ۵۰۰۰ شرکت بزرگ جهانی که تا سال ۲۰۲۶ تعهدات علمی برای کاهش انتشار کربن امضا کردهاند؛ در حال تقویت هرچه بیشتر تأمین نهادی خوراکهای زیستپایه تأییدشده بهعنوان یکی از ابزارهای مستقیم برای کاهش انتشار در محدوده ۳ (Scope 3 emissions) هستند.
- امنیت استراتژیک: نوسانات قیمت نفت خام باعث شده پتروشیمیها برای حفظ ثبات اقتصادی، به سمت منابع زیستتوده حرکت کنند که پایداری قیمت بیشتری دارند.
واکاوی انواع خوراک و توزیع قدرت در بازار
در سال ۲۰۲۶، بخش روغنهای زیستی (Oils) با سهم ۳۴.۲ درصدی، همچنان بزرگترین سهم بازار را در اختیار دارد. این موضوع ناشی از گسترش ظرفیت تولید سوختهای تجدیدپذیر مانند روغن گیاهی تصفیهشده با هیدروژن (HVO) است. بخش سلولز و لیگنین در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۸.۷ درصد از درآمد بازار بر اساس نوع محصول را به خود اختصاص داده و پیشبینی میشود در دوره ۲۰۲۵ تا ۲۰۳۴ با سریعترین نرخ رشد مرکب سالانه (۹.۸ درصد) مواجه شود. برای تحلیل دقیقتر سهم هر یک از این مواد در سبد خوراک جهانی، شکل 2 توزیع سهم بازار در سال ۲۰۲۵ را نشان میدهد که مبنای تصمیمگیریهای کلان در سال ۲۰۲۶ قرار گرفته است.
ظهور قطبهای جدید
دادههای بازار حاکی از یک تغییر ژئوپلیتیک (Geopolitical Shift) بزرگ است. منطقه آسیا-اقیانوسیه در سال ۲۰۲۶ با در اختیار داشتن ۳۸.۷ درصد از کل درآمد جهانی و با ارزشی معادل ۴۲٫۰ میلیارد دلار، حاکم مطلق این صنعت است. چین با تولید ۲۸ درصد از نشاسته ذرت جهان و هند با سیاستهای تهاجمی در حوزه بیوفیول، در حال تبدیل شدن به ابرقدرتهای جدید پتروشیمی سبز هستند. این یعنی در تصویر آینده پتروشیمی، قدرت از کشورهای دارنده مخازن زیرزمینی به کشورهای دارنده فناوریهای زیستی و منابع کشاورزی منتقل میشود. در ادامه، در شکل ۳، توزیع سهم بازار جهانی خوراکهای زیستی بر اساس مناطق جغرافیایی در سال ۲۰۲۵ را مشاهده میکنید که زیربنای این جابجایی قدرت در سال ۲۰۲۶ است.
فرصتها و تهدیدها در چشماندازهای آتی
یکی از بزرگترین فرصتهایی که در گزارش ۲۰۲۶ بر آن تأکید شده، ظهور بازار سوخت پایدار هوانوردی (Sustainable Aviation Fuel) است. این بخش به تنهایی نیازمند ۴۵۰ میلیون تن خوراک زیستی اضافی تا سال 2035 خواهد بود. همچنین بخشهای داروسازی و مواد شیمیایی تخصصی با نرخ رشد خیرهکننده، در حال جایگزینی واسطههای پتروشیمی با بلوغ یافتههای قندی و پروتئینی هستند. با این حال، عدمقطعیتهای موجود مانند هزینههای بالای فرآوری اولیه و چالشهای زنجیره تأمین در مناطق کمبرخوردار، همچنان به عنوان موانع بالقوه رصد میشوند.
آمادگی برای دنیای پسا فسیلی
دیدهبانی دقیق بازار خوراکهای زیستی در افقهای میانمدت نشان میدهد که ما در حال خروج از عصر پتروشیمی کلاسیک و ورود به عصر پالایش زیستی هوشمند هستیم. استقلال از نوسانات قیمت نفت و دستیابی به اهداف کربنزدایی، استقلال از نوسانات قیمت نفت و تحقق اهداف کربنزدایی، یک ضرورت اقتصادی اجتنابناپذیر است که زیربنای آن در تحلیلهای جاری تثبیت شده است. این رویکرد به جای تکیه بر شعارهای زیستمحیطی، بر پایه واقعیتهای بازار و تغییر پتانسیلهای سودآوری در زنجیره ارزش پتروشیمی شکل گرفته است.
منابع: